• مهرگان؛ جشني براي سپاس از طبيعت
· مهرگان؛ جشني براي سپاس از طبيعت
· حسين زندي
·
خصلت صلحجويي ايراني از گذشتههاي دور سبب پديد آمدن آيينها و مراسمي شده است كه بهصورت جشن و شادي خودنمايي ميكند. اگرچه در طول قرون گذشته اين سرزمين مدام مورد هجوم قرار گرفته اما اين ويژگي كه در نهاد مردمان سرزمين ايران ريشه دوانده و جزيي از زندگي و فرهنگ مردم شده است، گاهي بهصورت جشن ملي و گاهي بهصورت جشن مذهبي و آييني خود را نشان داده است. به ديگر سخن اين جشنها سرمايههاي فرهنگي و منابعياند كه اسطورهها، آيينها، رفتارها، جهانبيني و چگونگي زندگي اجتماعي گذشتگان را تا به امروز حفظ كردهاند.
جشن كهن مهرگان يكي از اين جشنهاست. سابقه اين جشن را تا هزاره سوم پيش از ميلاد ذكر كردهاند اما آنچه مسلم است اين بود كه مهرگان پيش از ظهور زرتشت رواج داشته و همزمان و همراه با مهرپرستي در ايران برگزار ميشده است. اين جشن نيز مانند ديگر جشنها با گذشت زمان دچار تحول و تغيير شده است. گاه اين تغييرات از طريق حكومتها و سياستهاي آنان بوده و گاه با تغيير شيوه زندگي مردمان يا تاثير اديان و مذاهب كه اين جشنها را بهصورت جشن مذهبي پاسداري كردهاند. در منابع متعددي از پيشينه اين جشن سخن گفته شده است اما بيشتر منابع مربوط به پيش از اسلام، منابع غربي و يوناني است كه به آثار «كتزياس» و «استرابن» ميتوان اشاره كرد.
«... ولي در تلمود اورشليم كه فقط نام سه جشن مادي آمده است اسامي نسبتا واضحتر است. اين نامها عبارت است از موتردي، ترسكي، (mutardi ،turyaskai) و مهرنيكي (muharnekei) كه به آساني ميتوان تشخيص داد همان نوسرد، تيركان و مهرگان است و اين مطلبي است كه چند نفر از دانشمندان (به دولاگارو و كوهرت) آن را بيان و تاييد كردهاند...»
دكتر مهرداد بهار ميگويد: «از هزاره سوم پ. م در آسياي غربي دو عيد رواج داشت؛ عيد آفرينش كه در اوايل پاييز و عيد باززايي كه در آغاز بهار برگزار ميشده است. اين دو عيد باستاني حتي تا اواسط هزاره نخست پ.م در آسياي غربي وجود دارد و در واقع قدمت هر دو در اين منطقه نشان داده ميشود. در ايران نيز نوروز عيد بهاري و مهرگان عيد پاييزي بوده است اما اين به معني وامگيري از بينالنهرين نيست. من برآنم كه فرهنگ بومي وسيعي با وجوه مشترك از رود سند تا دره مديترانه وجود داشته است.»
مهرداد بهار معتقد است بعدها با پديدار شدن «مردوك» و يگانه شدن او با ديگر ايزدان اين دو عيد بهاري و پاييزي به يك جشن تبديل ميشود يعني جشن نوروز اما حتي اگر اين سخن را بپذيريم بايد توجه داشته باشيم كه مهرگان هنوز، مناطق مختلف ايران و در بين زرتشتيان متداول است اما نه بهصورتي كه پيش از زرتشت رواج داشته. پس از تلفيق با نوروز جشنمهرگان متحول شده و جنبه اساطيري آن رنگ و بوي اجتماعي و كشاورزي به خود گرفته است كه با مهرگان پيش از زرتشت كاملا متفاوت است. پس از اسلام نيز در منابع مختلف از جشنمهرگان ياد شده است. آثار الباقيه كه يكي از معتبرترين منابع در معرفي جشنهاست و از قرون اوليه اسلام بهجا مانده از آن جمله است. شاعران بزرگي مانند فردوسي، رودكي، منوچهري و مسعود سعد نيز آثاري در بزرگداشت مهرگان دارند.
ابوريحان مينويسد: «مهر ماه و روز اول آن هرمزد روز است و روز شانزدهم مهر است كه عيد بزرگي است و به مهرگان معروف است كه خزان دوم باشد و اين عيد مانند ديگر اعياد براي عموم مردم است و تفسير آن دوستي جان است و گويند كه مهر، نام آفتاب است و چون در اين روز آفتاب براي اهل عالم پيدا شد اين است كه اين روز را مهرگان گويند. نيز گفتهاند در اين روز فرشتگان براي ياري فريدون آمدند.»
باز مينويسد: «اما آن دسته ايرانيان كه به تاويل قايلاند براي اين قبيل مطالب تاويل قايل ميشوند و مهرگان را دليل بر قيامت و آخر عالم ميدانند به اين دليل كه هرچيزي كه داراي نمو باشد در اين روز به منتهاي نمو خود ميرسد و مواد نمو از آن منقطع ميشود و حيوان در اين روز از تناسل باز ميماند چنان كه نوروز را. آنچه در مهرگان گفته شد بعكس است و آن را آغاز عالم ميدانند و برخي مهرگان را بر نوروز تفضيل دادهاند چنان كه پاييز را بر بهار برتري دادهاند.»
اين اشارهها نشان از قدمت و اهميت مهرگان در ايران دارد. در گذشته مهرگان خارج از حوزه فرهنگي ايران برگزار ميشد كه مورخان غربي بدان اشاره كردهاند و از تاثير اين جشن همان بس كه اعراب معرب واژه مهرگان (مهرجان) را معادل واژه جشن قرار دادهاند و برگزاري هر جشني را مهرجان ميگويند.
امروزه اين جشن در مهر روز از ماه مهر در بين زرتشتيان برگزار ميشود اما در بين باورمندان ديگر اديان ايراني اين جشن به گونهاي ديگر پديدار شده است. جشن انگور در اروميه، تاكستان، ملاير و چند شهر ديگر برگزار ميشود. همچنين جشن گندم كه تقريبا در بيشتر مناطقي كه گندم كشت ميشود، برگزار ميشود. حتي مراسمهاي آييني مانند قاليشويان و جشن انار از يادگارهاي مهرگان است.
يكي از نشانهها و ويژگيهاي جشنهاي ايراني در كنار شادمانگي، همراه بودن با هدايا، خوراكي و نعمات است. اين هدايا بيشتر محصولات كشاورزي است به همين سبب گفته ميشود ريشه اغلب اين جشنها دهقاني است. سيستم كشاورزي و دامپروري در اين آيينها تاثير بسيار گذاشته است و بالعكس اين جشن نيز تاثيراتي بر نحوه زندگي، كشاورزي و كار مردمان داشته است. در پايان فصل برداشت، كشاورزان براي سپاس از بركتي كه طبيعت در اختيار آنان قرار داده جشن ميگيرند و در مقابل اين جشنها را مايه بركت و فراخي نعمت ميدانند.
دليل به وجود آمدن مهرگان را آفرينش، بر تخت نشستن فريدون و پيروزي بر ضحاك، تاجگذاري اردشير، جشن برداشت و جشن دوستي و پيمان ذكر كردهاند. امروزه نيز ميتوان از ديگر خصوصيات اين جشن بهره برد و با دلي سرشار از اميد و جامهاي ارغواني به دور سفره مهرگاني حلقه زد و با همگرايي به دور از افسردگي، كينه و عداوت پيمان صلح و دوستي بست و دستافشان و پايكوبان نغمه مهرگاني سرود.
http://sharghnewspaper.ir/Page/Paper/90/07/18/13
روزنامه شرق یکشنبه 18 مهر
این تارنگار مکانی برای نوشتارهای حسین زندی هموند هیات راهبری انجمن ایران شناسی کهن دژ میباشد